ผู้อยู่ด้วยความไม่ประมาท (อาศัยโสตาปัตติยังคะ)
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่นิโครธาราม เขตรนครกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ครั้งนั้น เจ้าศากยะนามว่า นันทิยะ ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคยังที่ประทับ อภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่งในที่สมควร ครั้นแล้วได้กล่าวกับพระผู้มีพระภาคว่า.
ภันเต อริยสาวกใด ไม่มีโสตาปัตติยังคะ ๔ โดยประการทั้งปวง ตลอดกาลทุกเมื่อ อริยสาวกเช่นนั้นหรือ ที่พระองค์กล่าวว่า เป็นผู้อยู่ด้วยความไม่ประมาท.
พระผู้มีพระภาคตรัสว่า นันทิยะ อริยสาวกใด ไม่มีโสตาปัตติยังคะ ๔ โดยประการทั้งปวง เราเรียกอริยสาวกนั้นว่า เป็นคนภายนอก ตั้งอยู่ในฝ่ายปุถุชน นันทิยะ อริยสาวกเป็นผู้อยู่ด้วยความประมาท และเป็นผู้อยู่ด้วยความไม่ประมาทโดยประการใด ท่านจงฟังข้อนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว.
นันทิยศากยะทูลรับพระผู้มีพระภาคแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า.
นันทิยะ ก็อริยสาวกเป็นผู้อยู่ด้วยความประมาท เป็นอย่างไร.
นันทิยะ ในกรณีนี้ อริยสาวกเป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า แม้เพราะเหตุอย่างนี้ๆ พระผู้มีพระภาคนั้น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ทรงถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งไปกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม อริยสาวกนั้น พอใจแล้วด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้านั้น ไม่พยายามให้ยิ่งขึ้นไป เพื่อความปวิเวกในเวลากลางวัน และเพื่อความหลีกเร้นในเวลากลางคืน เมื่ออริยสาวกนั้น เป็นผู้ประมาทอยู่อย่างนี้ ปราโมทย์ย่อมไม่มี เมื่อปราโมทย์ (ความบันเทิงใจ) ไม่มี ปีติก็ไม่มี เมื่อปีติ (ความอิ่มใจ) ไม่มี ปัสสัทธิก็ไม่มี เมื่อปัสสัทธิ (ความสงบ) ไม่มี อริยสาวกย่อมอยู่เป็นทุกข์ เมื่อมีทุกข์ จิตย่อมไม่เป็นสมาธิ เมื่อจิตไม่เป็นสมาธิ ธรรมทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏ เพราะธรรมทั้งหลายไม่ปรากฏ อริยสาวกนั้น ย่อมถึงความนับว่า เป็นผู้อยู่ด้วยความประมาท.
นันทิยะ อีกประการหนึ่ง อริยสาวกเป็นผู้ประกอบด้วยเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมว่า พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว เป็นสิ่งที่จะพึงเห็นได้ด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกกันมาดู ควรน้อมเข้ามาใส่ตน อันผู้รู้ก็รู้ได้เฉพาะตน อริยสาวกนั้น พอใจแล้วด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมนั้น ไม่พยายามให้ยิ่งขึ้นไป เพื่อความปวิเวกในเวลากลางวัน และเพื่อความหลีกเร้นในเวลากลางคืน เมื่ออริยสาวกนั้น เป็นผู้ประมาทอยู่อย่างนี้ ปราโมทย์ย่อมไม่มี เมื่อปราโมทย์ไม่มี ปีติก็ไม่มี เมื่อปีติไม่มี ปัสสัทธิก็ไม่มี เมื่อปัสสัทธิไม่มี อริยสาวกย่อมอยู่เป็นทุกข์ เมื่อมีทุกข์ จิตย่อมไม่เป็นสมาธิ เมื่อจิตไม่เป็นสมาธิ ธรรมทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏ เพราะธรรมทั้งหลายไม่ปรากฏ อริยสาวกนั้น ย่อมถึงความนับว่า เป็นผู้อยู่ด้วยความประมาท.
นันทิยะ อีกประการหนึ่ง อริยสาวกเป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ว่า สงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว เป็นผู้ปฏิบัติตรงแล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อรู้ธรรมเป็นเครื่องออกจากทุกข์แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติสมควรแล้ว นั่นคือ คู่แห่งบุรุษ ๔ คู่ นับเรียงตัวได้ ๘ บุรุษ นั่นแหละคือ สงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ควรแก่ของบูชา เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรรับทักษิณา เป็นผู้ควรกระทำอัญชลี เป็นนาบุญของโลก ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า อริยสาวกนั้น พอใจแล้วด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์นั้น ไม่พยายามให้ยิ่งขึ้นไป เพื่อความวิเวกในเวลากลางวัน และเพื่อความหลีกเร้นในเวลากลางคืน เมื่ออริยสาวกนั้น เป็นผู้ประมาทอยู่อย่างนี้ ปราโมทย์ย่อมไม่มี เมื่อปราโมทย์ไม่มี ปีติก็ไม่มี เมื่อปีติไม่มี ปัสสัทธิก็ไม่มี เมื่อปัสสัทธิไม่มี อริยสาวกย่อมอยู่เป็นทุกข์ เมื่อมีทุกข์ จิตย่อมไม่เป็นสมาธิ เมื่อจิตไม่เป็นสมาธิ ธรรมทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏ เพราะธรรมทั้งหลายไม่ปรากฏ อริยสาวกนั้น ย่อมถึงความนับว่า เป็นผู้อยู่ด้วยความประมาท.
นันทิยะ อีกประการหนึ่ง อริยสาวกเป็นผู้ประกอบด้วยศีลที่พระอริยะรักใคร่แล้ว เป็นศีลที่ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท (จากตัณหา) เป็นศีลที่ผู้รู้สรรเสริญ ทิฏฐิไม่ลูบคลำ และเป็นไปเพื่อสมาธิ อริยสาวกนั้น พอใจแล้วด้วยศีลที่พระอริยะรักใคร่นั้น ไม่พยายามให้ยิ่งขึ้นไป เพื่อความวิเวกในเวลากลางวัน และเพื่อความหลีกเร้นในเวลากลางคืน เมื่ออริยสาวกนั้น เป็นผู้ประมาทอยู่อย่างนี้ ปราโมทย์ย่อมไม่มี เมื่อปราโมทย์ไม่มี ปีติก็ไม่มี เมื่อปีติไม่มี ปัสสัทธิก็ไม่มี เมื่อปัสสัทธิไม่มี อริยสาวกย่อมอยู่เป็นทุกข์ เมื่อมีทุกข์ จิตย่อมไม่เป็นสมาธิ เมื่อจิตไม่เป็นสมาธิ ธรรมทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏ เพราะธรรมทั้งหลายไม่ปรากฏ อริยสาวกนั้น ย่อมถึงความนับว่า เป็นผู้อยู่ด้วยความประมาท.
นันทิยะ อริยสาวกเป็นผู้อยู่ด้วยความประมาท เป็นอย่างนี้แหละ.
นันทิยะ ก็อริยสาวกผู้เป็นผู้อยู่ด้วยความไม่ประมาท เป็นอย่างไร.
นันทิยะ ในกรณีนี้ อริยสาวกเป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า แม้เพราะเหตุอย่างนี้ๆ พระผู้มีพระภาคนั้น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ทรงถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งไปกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม อริยสาวกนั้น ยังไม่พอใจด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้านั้น พยายามให้ยิ่งขึ้นไป เพื่อความปวิเวกในเวลากลางวัน และเพื่อความหลีกเร้นในเวลากลางคืน เมื่ออริยสาวกนั้น เป็นผู้ไม่ประมาทอยู่อย่างนี้ ปราโมทย์ย่อมเกิด เมื่อเกิดปราโมทย์ ปีติย่อมเกิด เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบ ย่อมอยู่เป็นสุข ผู้มีความสุข จิตย่อมเป็นสมาธิ เมื่อจิตเป็นสมาธิ ธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏ เพราะธรรมทั้งหลายปรากฏ อริยสาวกนั้น ย่อมถึงความนับว่า เป็นผู้อยู่ด้วยความไม่ประมาท.
นันทิยะ อีกประการหนึ่ง อริยสาวกเป็นผู้ประกอบด้วยเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมว่า พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว เป็นสิ่งที่จะพึงเห็นได้ด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกกันมาดู ควรน้อมเข้ามาใส่ตน อันผู้รู้ก็รู้ได้เฉพาะตน อริยสาวกนั้น ยังไม่พอใจด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมนั้น พยายามให้ยิ่งขึ้นไป เพื่อความปวิเวกในเวลากลางวัน และเพื่อความหลีกเร้นในเวลากลางคืน เมื่ออริยสาวกนั้น เป็นผู้ไม่ประมาทอยู่อย่างนี้ ปราโมทย์ย่อมเกิด เมื่อเกิดปราโมทย์ ปีติย่อมเกิด เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบ ย่อมอยู่เป็นสุข ผู้มีความสุข จิตย่อมเป็นสมาธิ เมื่อจิตเป็นสมาธิ ธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏ เพราะธรรมทั้งหลายปรากฏ อริยสาวกนั้น ย่อมถึงความนับว่า เป็นผู้อยู่ด้วยความไม่ประมาท.
นันทิยะ อีกประการหนึ่ง อริยสาวกเป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ว่า สงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว เป็นผู้ปฏิบัติตรงแล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อรู้ธรรมเป็นเครื่องออกจากทุกข์แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติสมควรแล้ว นั่นคือ คู่แห่งบุรุษ ๔ คู่ นับเรียงตัวได้ ๘ บุรุษ นั่นแหละคือ สงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ควรแก่ของบูชา เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรรับทักษิณา เป็นผู้ควรกระทำอัญชลี เป็นนาบุญของโลก ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า อริยสาวกนั้น ยังไม่พอใจด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์นั้น พยายามให้ยิ่งขึ้นไป เพื่อความวิเวกในเวลากลางวัน และเพื่อความหลีกเร้นในเวลากลางคืน เมื่ออริยสาวกนั้น เป็นผู้ไม่ประมาทอยู่อย่างนี้ ปราโมทย์ย่อมเกิด เมื่อเกิดปราโมทย์ ปีติย่อมเกิด เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบ ย่อมอยู่เป็นสุข ผู้มีความสุข จิตย่อมเป็นสมาธิ เมื่อจิตเป็นสมาธิ ธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏ เพราะธรรมทั้งหลายปรากฏ อริยสาวกนั้น ย่อมถึงความนับว่า เป็นผู้อยู่ด้วยความไม่ประมาท.
นันทิยะ อีกประการหนึ่ง อริยสาวกเป็นผู้ประกอบด้วยศีลที่พระอริยะรักใคร่แล้ว เป็นศีลที่ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท (จากตัณหา) เป็นศีลที่ผู้รู้สรรเสริญ ทิฏฐิไม่ลูบคลำ และเป็นไปเพื่อสมาธิ อริยสาวกนั้น ยังไม่พอใจด้วยศีลที่พระอริยะรักใคร่นั้น พยายามให้ยิ่งขึ้นไป เพื่อความวิเวกในเวลากลางวัน และเพื่อความหลีกเร้นในเวลากลางคืน เมื่ออริยสาวกนั้น เป็นผู้ไม่ประมาทอยู่อย่างนี้ ปราโมทย์ย่อมเกิด เมื่อเกิดปราโมทย์ ปีติย่อมเกิด เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบ ย่อมอยู่เป็นสุข ผู้มีความสุข จิตย่อมเป็นสมาธิ เมื่อจิตเป็นสมาธิ ธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏ เพราะธรรมทั้งหลายปรากฏ อริยสาวกนั้น ย่อมถึงความนับว่า เป็นผู้อยู่ด้วยความไม่ประมาท.
นันทิยะ อริยสาวกเป็นผู้อยู่ด้วยความไม่ประมาท เป็นอย่างนี้แหละ.
-บาลี สํ. มหาวาร. 19/499/1599.
https://84000.org/tipitaka/pali/?19//499,
https://etipitaka.com/read/pali/19/499
English translation by Ṭhānissaro Bhikkhu
On one occasion the Blessed One was staying among the Sakyans near Kapilavatthu in the Banyan Park. Then Nandiya the Sakyan went to the Blessed One and, on arrival, having bowed down to him, sat to one side. As he was sitting there he said to the Blessed One, “Lord, the disciple of the noble ones in whom the factors of stream entry are altogether & in every way lacking: Is he called a disciple of the noble ones who lives heedlessly?”
“Nandiya, the person in whom the factors of stream entry are altogether & in every way lacking I call an outsider, one who stands in the faction of the run-of-the-mill. But as to how a disciple of the noble ones dwells in heedlessness and dwells in heedfulness, listen well and pay attention, I will speak.”
“As you say, lord,” Nandiya the Sakyan responded to the Blessed One.
The Blessed One said, “And how, Nandiya, does a disciple of the noble ones dwell in heedlessness? There is the case where a disciple of the noble ones is endowed with verified confidence in the Awakened One: ‘Indeed, the Blessed One is worthy & rightly self-awakened, consummate in clear-knowing & conduct, well-gone, an expert with regard to the cosmos, unexcelled trainer of people fit to be tamed, teacher of devas & human beings, awakened, blessed.’ Content with that verified confidence in the Awakened One, he doesn’t exert himself further in solitude by day or seclusion by night. For him, dwelling thus heedlessly, there is no joy. There being no joy, there is no rapture. There being no rapture, there is no calm. There being no calm, he dwells in pain. When pained, the mind doesn’t become concentrated. When the mind is unconcentrated, phenomena don’t become manifest. When phenomena aren’t manifest, he is reckoned simply as one who dwells in heedlessness.
“And further, the disciple of the noble ones is endowed with verified confidence in the Dhamma: ‘The Dhamma is well taught by the Blessed One, to be seen here & now, timeless, inviting verification, pertinent, to be experienced by the observant for themselves.’ Content with that verified confidence in the Dhamma, he doesn’t exert himself further in solitude by day or seclusion by night. For him, dwelling thus heedlessly, there is no joy. There being no joy, there is no rapture. There being no rapture, there is no calm. There being no calm, he dwells in pain. When pained, the mind doesn’t become centered. When the mind is uncentered, phenomena don’t become manifest. When phenomena aren’t manifest, he is reckoned simply as one who dwells in heedlessness.
“And further, the disciple of the noble ones is endowed with verified confidence in the Saṅgha: ‘The Saṅgha of the Blessed One’s disciples who have practiced well… who have practiced straight-forwardly… who have practiced methodically… who have practiced masterfully—in other words, the four types of noble disciples when taken as pairs, the eight when taken as individual types—they are the Saṅgha of the Blessed One’s disciples: deserving of gifts, deserving of hospitality, deserving of offerings, deserving of respect, the incomparable field of merit for the world.’ Content with that verified confidence in the Saṅgha, he doesn’t exert himself further in solitude by day or seclusion by night. For him, dwelling thus heedlessly, there is no joy. There being no joy, there is no rapture. There being no rapture, there is no calm. There being no calm, he dwells in pain. When pained, the mind doesn’t become centered. When the mind is uncentered, phenomena don’t become manifest. When phenomena aren’t manifest, he is reckoned simply as one who dwells in heedlessness.
“And further, the disciple of the noble ones is endowed with virtues that are appealing to the noble ones: untorn, unbroken, unspotted, unsplattered, liberating, praised by the observant, ungrasped at, leading to concentration. Content with those virtues appealing to the noble ones, he doesn’t exert himself further in solitude by day or seclusion by night. For him, dwelling thus heedlessly, there is no joy. There being no joy, there is no rapture. There being no rapture, there is no calm. There being no calm, he dwells in pain. When pained, the mind doesn’t become centered. When the mind is uncentered, phenomena don’t become manifest. When phenomena aren’t manifest, he is reckoned simply as one who dwells in heedlessness.
“This is how a disciple of the noble ones dwells in heedlessness.
“And how, Nandiya, does a disciple of the noble ones dwell in heedfulness? There is the case where a disciple of the noble ones is endowed with verified confidence in the Awakened One.… Not content with that verified confidence in the Awakened One, he exerts himself further in solitude by day & seclusion by night. For him, dwelling thus heedfully, joy is born. In one who has joy, rapture is born. The body of one enraptured at heart grows calm. When the body is calm, one feels pleasure. Feeling pleasure, the mind becomes centered. When the mind is centered, phenomena become manifest. When phenomena are manifest, he is reckoned as one who dwells in heedfulness.
“And further, the disciple of the noble ones is endowed with verified confidence in the Dhamma.… verified confidence in the Saṅgha… virtues that are appealing to the noble ones: untorn, unbroken, unspotted, unsplattered, liberating, praised by the observant, ungrasped at, leading to concentration. Not content with those virtues appealing to the noble ones, he exerts himself further in solitude by day & seclusion by night. For him, dwelling thus heedfully, joy is born. In one who has joy, rapture is born. The body of one enraptured at heart grows calm. When the body is calm, one feels pleasure. Feeling pleasure, the mind becomes centered. When the mind is centered, phenomena become manifest. When phenomena are manifest, he is reckoned as one who dwells in heedfulness.
“This is how a disciple of the noble ones dwells in heedfulness.”
English translation by Bhikkhu Sujato
At one time the Buddha was staying in the land of the Sakyans, near Kapilavatthu in the Banyan Tree Monastery. Then Nandiya the Sakyan went up to the Buddha, bowed, sat down to one side, and said to him:
“Sir, if a noble disciple were to totally and utterly lack the four factors of stream-entry, would they live negligently?”
“Nandiya, someone who totally and utterly lacks these four factors of stream-entry stands outside in the faction of ordinary persons, I say. Neverthless, Nandiya, as to how a noble disciple lives negligently and how they live diligently, listen and apply your mind well, I will speak.”
“Yes, sir,” Nandiya replied. The Buddha said this:
“And how does a noble disciple live negligently? Firstly, a noble disciple has experiential confidence in the Buddha … They’re content with that confidence, and don’t make a further effort for solitude by day or retreat by night. When they live negligently, there’s no joy. As at SN 35.97:1.5. When there’s no joy, there’s no rapture. When there’s no rapture, there’s no tranquility. When there’s no tranquility, there’s suffering. When one is suffering, the mind does not become immersed in samādhi. When the mind is not immersed in samādhi, principles do not become clear. Because principles have not become clear, they’re reckoned to live negligently.
Furthermore, a noble disciple has experiential confidence in the teaching … the Saṅgha … And they have the ethical conduct loved by the noble ones … leading to immersion. They’re content with that ethical conduct loved by the noble ones, and don’t make a further effort for solitude by day or retreat by night. When they live negligently, there’s no joy. When there’s no joy, there’s no rapture. When there’s no rapture, there’s no tranquility. When there’s no tranquility, there’s suffering. When one is suffering, the mind does not become immersed in samādhi. When the mind is not immersed in samādhi, principles do not become clear. Because principles have not become clear, they’re reckoned to live negligently. That’s how a noble disciple lives negligently.
And how does a noble disciple live diligently? Firstly, a noble disciple has experiential confidence in the Buddha … But they’re not content with that confidence, and make a further effort for solitude by day and retreat by night. When they live diligently, joy springs up. Being joyful, rapture springs up. When the mind is full of rapture, the body becomes tranquil. When the body is tranquil, they feel bliss. And when blissful, the mind becomes immersed in samādhi. When the mind is immersed in samādhi, principles become clear. Because principles have become clear, they’re reckoned to live diligently.
Furthermore, a noble disciple has experiential confidence in the teaching … the Saṅgha … And they have the ethical conduct loved by the noble ones … leading to immersion. But they’re not content with that ethical conduct loved by the noble ones, and make a further effort for solitude by day and retreat by night. When they live diligently, joy springs up. Being joyful, rapture springs up. When the mind is full of rapture, the body becomes tranquil. When the body is tranquil, they feel bliss. And when blissful, the mind becomes immersed in samādhi. When the mind is immersed in samādhi, principles become clear. Because principles have become clear, they’re reckoned to live diligently. That’s how a noble disciple lives diligently.”
